De radicale verliezer

28 december 2005    Lees de reacties   

Hans Magnus Enzensberger: The Radical Loser

Een samenvatting

De Duitse schrijver-filosoof Hans Magnus Enzensberger zoekt de wortels op van hedendaagse marginaliteit en hoogmoedswaanzin, in Westerse samenlevingen en elders. Zich verdiepen in de psyche van ‘losers’ is, stelt Enzensberger, zowel moeilijk als noodzakelijk. Moeilijk omdat dit lot de meest uiteenlopende types beschoren is, van een drugsverslaafde tot Napoleon. Noodzakelijk omdat er in recente tijden een belangrijke politieke dimensie aan toegevoegd is. Welke ideologische trigger doet the radical loser ontvlammen, als amokmaker, moordenaar of als terrorist?

Onvervuld verlangen

In goed georganiseerde Westerse samenlevingen draagt ‘verveling’ bij aan een onbestemd ongenoegen. Dat het leven comfortabeler is en veel problemen opgelost, maakt dat de ergernis over resterende behoeftes hoog kan oplopen. Dat patroon beschrijft de filosoof Odo Marquard in zijn boek Farewell to Matters of Principle. Enzensberger voegt er aan toe dat dit bij sommigen kan leiden tot een uitvergroting, gepaard gaande met radicale gevoelens van miskenning. Een obsessie met dit negatieve zelfbeeld gaat vaak gepaard met het aanwijzen van externe zondebokken, zoals buitenlanders, geheime diensten, communisten, Amerikanen, ongelovigen en “bijna altijd de Joden”. Het patroon om de schuld buiten zichzelf te leggen, biedt echter slechts tijdelijk verlichting. Vaak diep verborgen, maar nooit afwezig, beseft de loser dat hij zelf verantwoordelijk is voor zijn vernederende omstandigheden. Zijn toevlucht nemen tot geweld (moord, zelfmoord), vormt dan soms een ultieme uitweg om de onderliggende behoefte te vervullen: erkenning en macht.

Loser-home

Maar wat als de radicale verliezer zijn isolement doorbreekt en aansluiting vindt in een loser-home? De geschiedenis laat hiervan tal van voorbeelden zien, zegt de auteur, en trekt specifiek een parallel met de opkomst van de Nazi’s. Aan het eind van de Weimar Republiek voelden verreweg de meeste Duitsers zich loser. Offensieve propaganda bracht eerst hun gevoel van trots en eigenwaarde terug. Een gecreëerde sfeer van megalomanie maakte vervolgens de weg vrij naar gerichte wraakzucht.

“The tormenting feeling of being in the position of the loser could only be compensated for by pursuing an offensive strategy, by seeking refuge in megalomania.”

De transformatie van individueel loser-schap via georganiseerde machtswellust tot collectieve vernietiging is, zegt Enzensberger, een patroon dat in veel gesloten ideologische kringen valt te herkennen. Enzensberger somt tientallen acronymen van bewegingen op, variërend van het Peruaanse Lichtend Pad tot de (alweer Duitse) Rote Armee Fraktion, in het midden latend waar legitiem verzet overgaat in overheersing en geweld. Maar slechts één offensieve ideologie is er vooralsnog in geslaagd een wereldwijde uitstraling te vestigen: het islamisme. De diversiteit binnen de islamitische gemeenschappen – de Umma – ten spijt, wijst de schrijver erop dat dit islamisme prima werkt om wereldwijd radical losers te mobiliseren.

“…the ideology of Islamism is an ideal means of mobilizing radical losers because of the way it amalgamates religious, political and social motives.”

Collectieve frustraties

Hoewel volgens Enzensberger een eenduidige verklaring ontbreekt, is het helder dat uit de teloorgang van de Arabische beschaving, de glorietijd die uit de islam ontstond, zich diepgewortelde frustraties hebben gevormd. Sinds de 17e eeuw behoort de Arabische wereld tot de achterhoede in de wereld. Collectieve gevoelens van miskenning en afgunst zijn er troef.

“The Arab world’s sense of pride is hurt not only by military inferiority to the West. Far worse is the impact of intellectual and material dependency. In the last 400 years, not a single noteworthy invention was made by the Arabs.”

Frustraties leven ook in Westerse landen bij Arabische migranten – en vooral hun nakomelingen. Twijfels over de eigen identiteit gaan bij velen hand in hand met een afkeer van de maatschappij, waarvan men afhankelijk is.

“That such an all-encompassing dependency should be experienced as unbearable makes perfect sense. Especially among displaced migrants, regardless of their economic situation, the confrontation with Western civilisation leads to a lasting culture shock. The apparent superabundance of products, opinions, economic and sexual options leads to a double bind of attraction and revulsion, and the abiding memory of the backwardness of one’s own culture becomes intolerable.”

Zelfvernietiging

Ongetwijfeld kan deze mix van marginaliteit en jaloezie, gekanaliseerd via een ideologie van hoogmoedswaanzin, een destructieve energie oproepen. De radical losers kunnen grote aantallen slachtoffers maken. Anders dan in het Westen vaak gedacht, richt het agressieve islamisme zich in eerste instantie op moslims zelf. Alleen al in Algerije vermoordden jihadisten in de afgelopen jaren tussen de 50- en 150-duizend landgenoten. In het Westen vallen ook slachtoffers. Ernstig is dat het maatschappelijke klimaat ondermijnd wordt door een om zich heen grijpende sfeer van achterdocht, angst en afweer.

Maar uiteindelijk zullen de Arabische samenlevingen zelf de grootste verliezers zijn. De superioriteitsclaims van de Nazi’s konden op ruime steun onder de Duitsers rekenen, maar leidden uiteindelijk tot de totale ondergang van Duitsland. Net zo zal het Arabieren vergaan, die zich achter een offensief vaandel van minachting en superioriteit scharen.

27 december 2005

^{Van Enzensberger ook op het web: Molecular Civil War}