Wat vonden we er begin 2000 van?

8 januari 2010    Lees de reacties   

Selectie uit De Volkskrant (VK), afgewisseld met berichten in andere kranten en tijdschriften. Thema’s: immigratie, integratie, multiculturele samenleving. Periode: januari en februari van 2000.

^{Documentalist: Jaap
Uitgave: Voetlicht, 2000-2010}

04-01-2000 VK
‘Immigranten onmisbaar voor Europa’
Volgens de demografen van de VN moet Europa de komende 25 jaar 135 miljoen immigranten toelaten om de vergrijzing te compenseren.

08-01-2000 VK door Frank Kalshoven
‘Vergrijzing, immigratie en de staatsschuld’
Volgens de demografen van de VN heeft Europa de komende 25 jaar 135 miljoen immigranten nodig ‘om economisch en sociaal te overleven’, d.w.z. de vergrijzing te compenseren. Ouderen verkrijgen hun inkomen uit hun opgespaarde pensioen of uit sociale premies opgebracht door de werkenden. In het laatste geval hebben wij de optie om de pensioengerechtigde leeftijd op te rekken of om de staatsschuld te laten oplopen en pas af te lossen als de vergrijzingsgolf voorbij is. Grootscheepse immigratie is nergens voor nodig.

08-01-2000 VK
‘Hollands allochtonië’
Bas Mesters verbleef een jaar in het R’damse Delfshaven
Turken wantrouwen Surinamers, Marokkanen vinden Turken kapsonelijers, en dan de Chinezen: die denken bij ‘crimineel’ vaak aan ‘zwart’, en dat is zo’n beetje alles wat niet-Nederlander is. De stereotypen en vooroordelen die de diverse etnische minderheden van Delfshaven over elkaar en autochtonen hebben; het is een vorm van zelfdefiniëring.

11-01-2000 Contrast
‘Stilzwijgen maakt de stemlozen kwaaier en gemener’
Recensie H.J. Schoo, De verwarde natie, Amsterdam 2000, Prometheus, 200pp., f31,95, isbn 905333985x. Schoo’s gebundelde Elsevier-commentaren op immigratie en multiculturalisme heeft de (verstopte) boodschap dat de samenleving controle over haar eigen bestemming moet hebben en dat Nederland te vol is voor ongelimiteerde immigratie. Links is de schuld van alles in het Elsevier-wereldbeeld. De fundamentele vragen achter het immigratievraagstuk zijn en blijven onbespreekbaar.

11-01-2000 Contrast
‘Hypocrisie hoort bij Nederland’
Interview van Stella Braam met criminoloog Yücel Yesilgöz. Hij beweert dat minderhedenorganisaties geen geschikte gesprekspartners voor de Nederlandse overheid zijn omdat ze niet representatief zijn en aan de leiband van de Turkse of Marokkaanse overheid lopen. Vooral het IOT (Inspraak Orgaan Turken) en Ahmed Aboutaleb van Forum moeten het ontgelden. De minderheden hebben geen baat bij het minderhedenbeleid.

12-01-2000 Echo
‘Fietsen voor de kinderen van asielzoekerscentrum Osdorp’
Een fiets bevordert de integratie van vluchtelingen, stelden vier meiden van het Vossius Gymnasium en wonnen de Jongeren Participatie Prijs waarmee twintig fietsen zijn betaald voor de jongeren van het asielzoekerscentrum Osdorp.

14-01-2000 VK
‘Allochtonen Award’ (rubriek ‘logboek’)
In de Amsterdamse stadsdeelraden zijn allochtonen ondervertegenwoordigd, behalve in Zuidoost; daar hebben ze het Gemeentelijk Allochtonen Overleg de rug toegekeerd voor een eigen orgaan, het Zwart Beraad. Een eigen Allochtonenpartij helpt blijkbaar.

15-01-2000 Elsevier
‘Gewurgd en gedumpt’
In 1999 waren er 219 gevallen van moord of doodslag met 231 doden, 83 autochtonen en tenminste 98 allochtonen. Iets meer dan de helft is inmiddels opgelost. Etnische minderheden hebben een buitenproportioneel aandeel. Met opsomming.

15-01-2000 VK
‘Weg uit dit zompige land van mist en kou’
Anderhalf tot twee miljoen Nederlanders werken in het buitenland. Het is even wennen. Degenen die door hun bedrijf worden uitgezonden worden goed voorbereid.

15-01-2000 Elsevier
‘Een tien voor Turks’ – Gerry van der List
Op straat spreken veel jongeren Nederlands doorspekt met buitenlandse woorden. Veel allochtone jongeren en nog meer ouderen spreken belabberd Nederlands en thuis alleen hun eigen taal. Hoewel er meer en betere taalcursussen van overheidswege zijn gekomen is onwil een belangrijke oorzaak van de taalachterstand.
’ ‘Wij kauwen allochtonen alles voor’ ’: Jan Beerenhout, oud-directeur van de Nederlands-Turkse Vereniging en bestuurslid van het Tolkencentrum Noord-Holland vindt het idioot dat de overheid nog altijd tolken betaalt voor mensen die hier al twintig jaar zijn. “Wij lijken te vergeten dat een Turk gewoon Nederlands kan leren. Nederland is geen multiculturele samenleving. Integreren met behoud van eigen identiteit is onmogelijk.”

20-01-2000 VK
‘Bevolkingsgroei moet afgeremd’ door René Hoksbergen, hoogleraar adoptie Utrecht
Nederland is vol. Veel mensen in weinig ruimte leidt tot onveiligheid en agressie. Bevolkingsgroei komt in meerderheid voor rekening allochtonen en zou moeten worden afgeremd.

22-01-2000 VK
‘De valkuil van de ‘vol’-denkers’ door Jeroen Trommelen
Minder kinderen is het antwoord op al het burgerlijk onbehagen van de nieuwe eeuw, lijkt het volgens sommigen. In de praktijk is er geen sprake van dat verhoging van de bevolkingsdichtheid tot meer onveiligheid en agressie leidt. Dat Nederland volgebouwd wordt is het gevolg van kleinere gezinnen en meer alleenstaanden. Het Nederlandse geboortecijfer ligt beneden het vervangingsnivo, dus zal de bevolking vanzelf krimpen.

22-01-2000 VK
‘De geboorte van de euro-islam’
Londen is het thuis van moslims van alle pluimage, van democraten en liberalen tot fundamentalisten die geweld niet uitsluiten. Velen maken zich zorgen over het grote aantal tweede-generatie jongeren die zich bij fundamentalistische groepen aansluiten.

22-01-2000 VK
‘We blijven achterstand naar de wijk importeren’
Interview met Tom Harreman, voorzitter van de deelgemeente Rotterdam-Delfshaven. Integreren is moeilijk als tweederde van de bewoners allochtoon is. In de praktijk blijkt dat weinig autochtonen hun deur openzetten voor buitenlanders. Schotelantennes tonen dat het land van herkomst ook verandert. Als het taboe op de liberalisering van drugs werd doorbroken zou de politie tijd hebben voor andere dingen. Integratie vereist dat kinderen mét een diploma van school gaan. Er komen steeds weer nieuwelingen met achterstand bij.

25-01-2000 VK
‘Integratie begon al in 1859’
Tabe Bergsman, ingezonden brief, laat weten dat de eerste allochtone burgemeester in Nederland al aantrad in 1859, niet op 1 januari 2000.

27-01-2000VK
‘Nederland beperkt instroom genode vluchtelingen’ door Hans de Bree en Wim Coumou van de Stichting COV Centrale Opvang Vluchtelingen). Momenteel neemt Nederland jaarlijks 500-800 door de UNHCR erkende vluchtelingen (zgn. quotumvluchtelingen) op. Dit gaat beperkt worden. De Stichting COV is het er niet mee eens.

28-01-2000 VK
‘Niet één alleen, maar allemaal samen’ door A.Th. van Deursen
Recensie van Willem Frijhoff & Marijke Spies
Nederlands economische bloei in de zeventiende eeuw was alleen mogelijk dankzij de specifieke culturele voorwaarde van een samenleving waarin informatie algemeen beschikbaar, gelijkheid binnen de publieke ruimte en vrijheid van discussie de norm en onderhandeling de dominante vorm van omgang tussen de machthebbers was. Al bepaalden de regenten zelf wel of ze naar de publieke opinie wensten te luisteren.

29-01-2000 VK
‘Zwarte klas steekt over naar witte school’
In Driebergen heeft de directeur van een openbare school met twee lokaties, een witte en een zwarte, enkele klassen van de zwarte school ondergebracht in het gebouw van de witte en vice versa.

29-01-2000 NRC
Essay Paul Scheffer Het Multiculturele Drama

02-02-2000 VK
‘Taalachterstand’ (redactioneel commentaar)
Volgens gegevens van de Inspectie van het Onderwijs doen allochtone leerlingen het slecht en is het onderwijs op een aanzienlijke minderheid van de zwarte scholen onder de maat. Het is goed dat elke basisschool nu een kwaliteitsoordeel krijgt maar de overheid moet ook zorgen, wat ze onvoldoende doet, dat de leerlingen op die scholen niet feitelijk worden afgeschreven.

05-02-2000 VK
‘Eenmansoorlog’
Leendert Callender werd in 1991 de eerste zwarte docent aan de Hogeschool van Utrecht. Zeven jaar later werd hij ontslagen wegens verstoorde arbeidsverhoudingen. Volgens alle betrokkenen is het andermans schuld dat de zaak volledig uit de hand is gelopen. Sindsdien bevecht Callender zijn voormalige werkgever.

07-02-2000 NRC
‘Een multicultureel feest’ column Anil Ramdas
Allochtonen die het voor de wind gaat zijn net zo zelfgenoegzaam en onverschillig als dito autochtonen, bleek op een party. Paul Scheffer heeft gelijk, maar mist wat de essentie van het multiculturele debat moet zijn: een strenge scheiding van gevoel en gedrag.

08-02-2000 VK
‘Meedogenloze tolerantie’ column Dorien Pessers
Volgens Paul Scheffer maakt de feitelijke wit-zwart tweedeling in het onderwijs integratie onmogelijk met desastreuse gevolgen voor rechtspleging en gezondheidszorg. Opvoeding tot mondig burgerschap door scholing in onze taal en geschiedenis lijkt geboden; en antwoord op o.a. de volgende vragen: wat is er nodig om het schrikbeeld van een zwarte onderklasse te keren, waar zijn de miljoenen aan taalonderwijs gebleven, is het mogelijk greep te krijgen op het migratieprobleem in de huidige economische wereldorde?

09-02-2000 VK
‘Zorg om minderheden’ (redactioneel commentaar)
N.a.v. essay Paul Scheffer. Er dreigt een allochtone onderklasse te ontstaan. Het vigerende onderwijs- en arbeidsmarktbeleid heeft gefaald. Illegalen kunnen zich handhaven omdat de regels niet worden uitgevoerd. De problematiek wordt door besturend Nederland systematisch onderschat. Een parlementair onderzoek is een goed idee.

10-02-2000 NRC – reacties op Paul Scheffer
‘Nationale identiteit geen oplossing voor multiculturele samenleving’ door Robbert Bodegraven, hoofdredacteur Contrast – ‘Middelen genoeg tegen intolerantie’
Paul Scheffer roept op tot een nationaal réveil tegen het aanzwellende aantal nieuwkomers-lees: moslims. Uitdragen van eigen nationale identiteit leidt niet tot betere kansen voor nieuwkomers. Niemand is tegen beter onderwijs. De Nederlandse democratie heeft genoeg middelen om intolerantie te smoren.
‘Multicultureel’ (ingezonden brieven): Jaap Haag, historicus, is her er mee eens dat allochtone kinderen kennis moeten nemen van de Nederlandse geschiedenis. R.E. van der Linden vindt dat eerdere briefschrijvers Scheffer onrecht doen.
‘Normen te vaag om zich aan over te geven’ (door Mercita Corornel): Scheffer’s voorstellen bedreigen de vrijheid van godsdienst, meningsuiting en onderwijs en zijn oplossing voor het ‘multicultureel drama’, doodgewoon nationalisme, is geen oplossing. Nederland is in de jaren zestig door eigen toedoen haar waarden kwijtgeraakt.

11-02-2000 VK
‘Politiek hypercorrect’ door Gert J. Peelen
Recensie van Ivan Wolffers, Gekleurd Nederland-De ondraaglijke eenzijdigheid van de westerse cultuur., De Geus, 175pp..
Ivan Wolffers vindt alles uitheems op voorhand waardevoller dan wat de eigen cultuur oplevert. Onze tolerantie is een uiting van arrogantie, vindt hij. In de 13 stukken van deze bundel trekt hij ten strijde tegen de blanke eenzijdigheid in film en literatuur en toont zich daarbij net zo’n bevoogdende Hollander als hij bestrijdt.

12-02-2000 VK
‘Een verschrikkelijke denkfout’ column Hans Wansink
Volgens Paul Scheffer verloochent Nederland de eigen taal en cultuur en heeft derhalve nieuwkomers niets te bieden. De falende integratie is ook het resultaat van het niet gunnen aan allochtonen van de vrijheid van godsdienst en onderwijs en een neerbuigende houding van onderwijzers, welzijnswerkers en politiemensen. Het werkelijke taboe is dat allochtonen geen eigen onderwijs, op maat, wordt gegund. “Dat is meten met twee maten: discriminatie gebaseerd op gebrek aan vertrouwen in andere culturen.”

14-02-2000 VK
‘Disco’s zouden discrimineren’
GroenLinks constateerde na een steekproef dat een aantal Rotterdamse disco’s discrimineert op etnische afkomst.

16-02-2000 VK
‘De kloof tussen de kleuren’ column Kees Schuyt
Volgens Scheffer moeten minderheden assimileren. Volgens de Amerikaan W.J. Wilson, de grootste deskundige op het gebied van rassenvraagstukken, ligt het probleem in de combinatie van sociaal-structurele, economische en culturele factoren en de oplossing in een programma van volledige werkgelegenheid en nieuwe kansen voor de achtergebleven groepen. Uit zijn onderzoek blijkt criminaliteit een zaak van klasse, niet van ras te zijn. Hij ziet een belangrijke rol voor ‘affermitive opportunity programs’.

17-02-2000 Groene Amsterdammer
Een fundamenteel gesprek
Moslimfundamentalisten willen met eigen scholen toekomstige allochtone generaties ophitsen tegen de democratie. VVD-senator en ethica Heleen Dupuis is doodsbenauwd. GPV-Kamerlid Eimert van Middelkoop is minder bezorgd. Een tweegesprek.

17-02-2000 VK
De multiculturele samenleving is een illusie Essay van Paul Schnabel, directeur SCP
De kansen op een multiculturele samenleving, een vermenging van culturen, moeten heel klein worden geacht. Allochtonen zullen niet anders kunnen doen dan hun eigen cultuur een verbinding te laten aangaan met de Nederlandse cultuur.

18-02-2000 VK
‘Hardnekkig Haags autisme’ column André Roelofs
D66-minister Roger van Van Boxtel is te optimistisch over het multiculturele drama (in NRC op 12-02, n.a.v. essay Scheffer). Etnische enclaves zijn zich aan het vormen in de grote steden, een bron van blijvende achterstand en een rem op integratie. De overheid ontbreekt het aan visie. Het multiculturalisme is een heilloze weg.

18-02-2000 HP
‘Vrome leugens’ column Jan Kuitenbrouwer
Het Paul Scheffer-debat is een herhaling van zetten, de nieuwste ronde in het ritueel van Nederlandse opinievorming. “Integratie met behoud van eigen identiteit, dat is zoiets als mayonaise maken met behoud van ei.”

19-02-2000 Elsevier
‘Nederlander worden’
Elseviers plan om multiculturele drama te stoppen
‘Emancipatie’ (Arendo Joustra): Het lijkt humaan om buitenlanders toe te laten, maar is het niet, omdat het veelal om laaggeschoolden gaat, in Nederland gedoemd tot een uitkering in lengte van dagen. Nederland is een immigratieland, hebben het kabinet en de intellectuele goegemeente inmiddels ontdekt. Het bijbehorende beleid moet nog komen.
‘Emancipeer de allochtonen’ (Gerry van der List): Het aantal niet-westerse allochtonen blijft groeien en hun integratie verloopt niet naar wens: een buitenproportioneel aandeel in de criminaliteit, gebrekkige beheersing van het Nederlands. Nederland heeft te veel migranten toegelaten, te lang gedacht dat de gastarbeiders weer terug zouden gaan, verzuimd eisen te stellen aan migranten en protesteerders meteen in de racistische hoek gezet.
Elsevier bepleit beperking van de instroom, geen vrijblijvendheid meer bij inburgeringsprogramma’s, geen geleuter meer over de multiculturele samenleving en ‘integratie met behoud van eigen identiteit’, primaat van Nederlandse normen, verbetering onderwijs, strikt handhaven van de regels, minder positieve discriminatie en verzorgingsstaat.en ontmoedigen van islamitische zuilvorming.
Beschrijving ‘Australië: puntentelling’ en ‘Verenigde Staten: loterij’: migratiebeleid in deze twee landen.
‘Taal, taal, taal’: Minister Roger van Boxtel van Grote Steden- en Integratiebeleid benadrukt kennis van het Nederlands en dat integratie ook een zaak is van individuele burgers en instellingen. Hij heeft geen probleem met religieuze uitingen als het dragen van hoofddoekjes maar is niet voor verzuiling.

19-02-2000 VK
‘Multiculturele schijngevechten’ door Pieter Hilhorst
Het probleem met de integratie van allochtonen is de obsessie met die culturele verschillen. Aan die veronderstelde verschillen wordt teveel betekenis gehecht,. Paul Scheffer bepleit assimilatie Franse stijl als (schijn)oplossing voor het multiculturele dilemma. Beide kampen in het debat over integratie met behoud van eigen identiteit delen de opvatting dat cultuur maatschappelijk succes bepaalt. Wat opleidingsnivo betreft is dat niet zo. Allochtone jongeren hebben dezelfde aspiraties als autochtone. De perceptie van uitsluiting op basis van etnische achtergrond, maar in wezen door klasse, is een groot gevaar. De Nederlandse samenleving discrimineert, juist door de obsessie met culturele verschillen, of wijt falend beleid daaraan.

19-02-2000 VK
‘Ondernemen tegen windkracht tien in’
Recensie Saron Petronilia en Tendayi Matimba, Vrouwen in zaken, Ondernemen in Multicultureel Nederland, KIT, 88pp.. Bundel interviews met twaalf vrouwelijke allochtone ondernemers. Allen hebben te maken met de handicaps van geen netwerk, tegenwerkende familie en banken die nee verkopen. Succes is beperkt.

21-02-2000 VK
‘Algemene meningen’ column Nelleke Noordervliet
De kern van de bijval voor Paul Scheffer berust in de opluchting dat het probleem aan ons ligt. Het behoorde tot de goede Hollandse koopmansgewoonte de buitenlandse zakenpartner niet de eigen taal en cultuur op te dringen en die gewoonte is voortgezet tegenover de vreemdelingen die hier zijn komen wonen en geen teken van een minderwaardigheidscomplex. In Frankrijk, Engeland of de VS bestaat evenzeer een gekleurde onderklasse. ondanks linguistische integratie.

22-02-2000 VK
‘Multicultidrama’ is zere plek Nederland’
Paul Scheffer raakte met zij stuk ‘Het multiculturele drama’, waarin hij betoogde dat Nederland momenteel de wrange vruchten van de heersende tolerantie-cultuur plukt, een open zenuw. Een debat in De Rode Hoed daarover leverde geen pasklaar antwoord van minister van Boxtel, geen grote visie, geen heilige norm op dit gebied…

22-02-2000 VK
‘Democratie en identiteit’ column Dorien Pessers
Volgens modieuze postmoderne theorieën leven we in een global village met een keur aan levensstijlen en overtuigingen en de mogelijkheid naar hartelust van identiteit te wisselen. In feite hangt een sterke individuele identiteit samen met een sterke collectieve identiteit. Volgens de Amerikaanse filosoof Michael Walzer komt assimilatie aan het democratisch waardenstelsel tot stand via de omweg van een eigen collectieve identiteit – het organiseren een eigen en vitale cultuur, hoe intolerant deze misschien ook is.

22-02-2000 VK
‘In Delfshaven hoef je geen Nederlands te kunnen’ door Bas Mesters
In de Rotterdamse wijk Delfshaven leven de etnische groepen gescheiden en langs elkaar heen. Gemeenschappelijke activiteiten zijn van bovenaf opgelegd. Wie vooruit wil komen verhuist. Criminaliteit is alomtegenwoordig. Er wordt een etnisch bepaalde onderklasse gecreëerd. Auteur wil spreidingsbeleid in het onderwijs.

23-02-2000 VK
‘Multiculturele misverstanden’ column Anet Bleich
Volgens Paul Scheffer rukt segregatie op. Dit proces gaat van beide zijden uit net zoals integratie. Integratie kan niet worden opgelegd, zoals Scheffer lijkt te denken, en is iets anders als assimilatie.

23-02-2000 VK
‘Spreiding moet, desnoods onder dwang’
Volgens Yasmine Allas zijn etnische enclaves funest voor allochtonen, een hinderpaal voor de integratie. Nederlands leren doe je alleen in continue communicatie met autochtonen. Nederland is geen multiculturele samenleving. Communicatie en wederzijds respect zijn sleutelbegrippen.

24-02-2000 VK
‘Te mager’ (redactioneel commentaar)
Staatssecretaris Adelmund’s plannen om de achterstand van allochtone leerlingen aan te pakken zijn onvoldoende. “Het probleem is niet in de eerste plaats de onwil van de migranten om hun kinderen Nederlands te leren. Het probleem zit in een kwantitatief en kwalitatief tekortschietend aanbod.”

25-02-2000 HP
‘De ministerette’ column Jan Kuitenbrouwer
Minister van Boxtel van Grote Steden- en Integratiebeleid is een lichtgewicht.

25-02-2000 HP
‘De Voorhoede’
Onderzoek van HP en onderzoeksbureau Motivaction verdeelt de Nederlandse bevolking in zeven groepen op basis van levensinstelling en normen en waarden en gaat na welke politieke partij het beste ligt in welke groepen.

26-02-2000 Dwars door de buurt
‘Multiculturele samenleving’
Volgens P. Schnabel en P. Scheffer moeten nieuwkomers in Nederland assimileren. R. Gowricharn meent dat de heren een irreëel en statisch beeld hebben van de Nederlandse cultuur. De politiek praat intussen over de sociale cohesie in de buurten zonder zaken bij hun naam te noemen. In deze vage discussie merk je dat de beter bedeelde en hooggeleerde heren beweren dat ze weten wat goed is voor de buurt waar hun soort mensen niet woont. Heldere communicatie is gewenst, zegt Mohammed el Feddali, coördinator welzijnsclub MDSO in Amsterdam Oost.

‘Migrantenconferentie in Oost/Watergraafsmeer’ georganiseerd door stadsdeel in samenwerking met de Centrale Stad en het onderzoeksbureau IMES over het migrantenbeleid werd druk bezocht. Aanbevelingen uit de conferentie worden meegenomen in het beleid.

26-02-2000 VK
‘Geen allochtoon, maar ook geen roker als vriend’ (ingezonden brieven)
Iedereen zoekt zijn vrienden in zijn eigen subcultuur. Allochtone ouders hun kinderen in het Nederlands laten opvoeden levert kinderen op die geen enkele taal goed spreken. Allochtone ouders moeten hun kinderen Nederlands leren. Schakel vertaalmoeders in. Paul Schnabel heeft een te monolithische opvatting van cultuur.

26-02-2000 VK
‘Wij kunnen uit twee bronnen putten’
Coşkun Çörüz, CDA-gemeenteraadslid in Haarlem en medewerker van het Amsterdams Centrum Buitenlanders, vindt dat integratie niet kan worden afgedwongen. Een dubbele cultuur heeft ook zijn voordelen. Allochtone jongeren die falen moeten de schuld ook bij zichzelf zoeken. Nederlanders meten met twee maten.

28-02-2000 VK
‘Overal schuift de identiteit’ door Wim Bossema, redacteur Volkskrant
Culturen veranderen. Dat maakt een cursus Nederlanderschap problematisch. Het gros van de Nederlanders heeft geen belangstelling voor zowel de eigen als andermans cultuur. Die houding hebben het gros van de Nederlanders en van de immigranten gemeen. De meeste van onze onvervreemdbare waarden staan in de Verklaring van de Rechten van de Mens.

29-02-2000 VK
‘Zonder respect wordt het nooit iets’
Allochtonen zijn nooit serieus genomen in Nederland, vindt Malica el Morabet, Nederland heeft dertig jaar met oogkleppen op gelopen. Integreren werkt alleen als allochtonen er ook bij horen. El Morabet runt een project om allochtone kinderen hun dromen terug te geven, die hebben niet nl. het idee dat ze succesvol zouden kunnen zijn.

En vijf jaar eerder, begin 1995?